Jak prawidłowo chodzić o kulach – poradnik pacjenta po urazie lub operacji

Chodzenie o kulach to jedna z najczęściej stosowanych metod wspomagania poruszania się po urazach narządu ruchu lub operacjach ortopedycznych. Choć może wydawać się proste, nieprawidłowe użytkowanie kul może prowadzić do:

• opóźnienia procesu gojenia
• powikłań zdrowotnych
• nowych urazów

Celem tego artykułu jest przedstawienie profesjonalnych i praktycznych wskazówek, jak:

• bezpiecznie i skutecznie chodzić o kulach
• unikać najczęstszych błędów
• przyspieszyć powrót do pełnej sprawności

Rodzaje kul i jak je dobrać

Wybór odpowiednich kul to pierwszy i najważniejszy krok w procesie rehabilitacji. Prawidłowo dobrane kule zapewniają komfort, bezpieczeństwo i efektywność poruszania się, minimalizując ryzyko dodatkowych urazów czy przeciążeń.

Jakie rodzaje kul ortopedycznych są dostępne?

Kule pachowe:

• Popularne w krajach anglosaskich
• Skutecznie odciążają doły pachowe i barki
• Mogą powodować podrażnienia nerwów i otarcia skóry

Kule łokciowe:

• Najczęściej stosowane w Polsce i Europie
• Lżejsze i bardziej ergonomiczne
• Zapewniają większą mobilność i swobodę ruchu

Jak dobrać odpowiednią wysokość kul?

Prawidłowa wysokość kul to taka, gdy:

• Dłoń spoczywa na uchwycie przy lekko zgiętym łokciu (około 15 stopni)
• Pacjent podczas pomiaru stoi wyprostowany

Skutki nieprawidłowego dopasowania:

• Kule zbyt niskie → wymuszają garbienie się, obciążają kręgosłup
• Kule zbyt wysokie → nadmiernie obciążają ramiona i barki

Czy lepiej chodzić o jednej czy dwóch kulach?

Jedna kula sprawdza się przy:

• Lekkim odciążeniu kończyny dolnej
• Końcowym etapie rehabilitacji
• Mniejszych urazach kończyn dolnych

Dwie kule są niezbędne przy:

• Całkowitym odciążeniu kończyny
• Zaburzeniach równowagi
• Poważnych urazach kończyn dolnych

Przygotowanie do chodzenia o kulach

Odpowiednie przygotowanie przed rozpoczęciem poruszania się o kulach znacząco zmniejsza ryzyko upadków i dodatkowych urazów. Bezpieczeństwo pacjenta zależy nie tylko od techniki chodzenia, ale również od stanu sprzętu, właściwego obuwia i przystosowania otoczenia.

Jak sprawdzić stan techniczny kul przed użyciem?

Regularna kontrola stanu technicznego kul to podstawa bezpieczeństwa podczas rehabilitacji. Uszkodzone lub zużyte elementy mogą doprowadzić do niebezpiecznych upadków i pogłębienia istniejących urazów. Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku kul pożyczonych, które mogą mieć kilkadziesiąt lat i nie spełniać współczesnych standardów bezpieczeństwa.

Co należy sprawdzić przed użyciem kul:

• Antypoślizgowe nasadki (gumowe stopki) – czy nie są zużyte lub popękane
• Stabilność wszystkich łączeń i mechanizmów regulacyjnych
• Stan uchwytów – czy nie są śliskie lub uszkodzone
• Obejmy łokciowe – czy są kompletne i dobrze zamocowane

Jakie obuwie jest najlepsze do chodzenia o kulach?

Wybór odpowiedniego obuwia jest kluczowy dla zachowania stabilności podczas poruszania się o kulach. Niewłaściwe buty mogą prowadzić do poślizgnięć, utraty równowagi i potencjalnie groźnych upadków. Warto zainwestować w obuwie zapewniające maksymalne bezpieczeństwo.

Cechy odpowiedniego obuwia do chodzenia o kulach:

• Pełne, zakrywające całą stopę
• Wyposażone w antypoślizgową podeszwę
• Dobrze dopasowane, stabilnie trzymające się stopy
• Z płaskim obcasem i szerokim noskiem

Jak przystosować mieszkanie dla osoby chodzącej o kulach?

Odpowiednie przygotowanie przestrzeni mieszkalnej minimalizuje ryzyko wypadków i ułatwia codzienne funkcjonowanie. Nawet drobne modyfikacje otoczenia mogą znacząco zwiększyć bezpieczeństwo i komfort osoby poruszającej się o kulach.

Najważniejsze modyfikacje w mieszkaniu:

• Usunięcie luźnych dywanów, progów i zbędnych przeszkód z podłogi
• Instalacja mat antypoślizgowych w łazience, szczególnie przy wannie i prysznicu
• Zapewnienie dobrego oświetlenia we wszystkich pomieszczeniach, zwłaszcza na korytarzach
• Montaż dodatkowych poręczy przy schodach i w łazience

Techniki chodzenia o kulach

Prawidłowa technika chodzenia o kulach jest kluczowa dla skutecznej rehabilitacji i zapobiegania dalszym urazom. Fizjoterapeuci wyróżniają kilka podstawowych metod poruszania się, które dobiera się indywidualnie w zależności od rodzaju urazu, stopnia dozwolonego obciążenia kończyny i ogólnej sprawności pacjenta.

Jak chodzić bez obciążania chorej kończyny?

Technika całkowitego odciążenia stosowana jest najczęściej bezpośrednio po operacjach lub przy poważnych urazach, gdy lekarz zabrania jakiegokolwiek obciążania chorej nogi. Wymaga ona dobrej siły górnej części ciała, ponieważ cały ciężar przenoszony jest na kule i zdrową nogę. Pacjenci często potrzebują czasu, aby opanować tę metodę.

Krok po kroku – technika odciążająca:

• Ustaw obie kule przed sobą w stabilnej pozycji
• Przenieś ciężar ciała na ręce oparte na kulach
• Przesuń do przodu zdrową nogę, utrzymując chorą nogę uniesioną nad podłożem
• Powtarzaj sekwencję, zachowując spokojne, kontrolowane tempo

Kiedy można stosować częściowe obciążanie kończyny?

Częściowe obciążanie kończyny to technika zalecana, gdy lekarz pozwala na stopniowe wprowadzanie nacisku na chorą nogę. Jest to zwykle etap przejściowy w procesie rehabilitacji. Kluczowe znaczenie ma tutaj kontrolowanie siły nacisku zgodnie z zaleceniami specjalisty, co może być trudne dla pacjenta bez odpowiedniego instruktażu.

Technika częściowego obciążania:

• Przesuń jednocześnie obie kule i chorą nogę do przodu
• Dozwolone jest lekkie obciążenie chorej nogi (według zaleceń lekarza/fizjoterapeuty)
• Następnie przenieś do przodu zdrową nogę
• Kontroluj nacisk na chorą kończynę podczas całego cyklu chodu

Na czym polega technika pełnego obciążenia z asekuracją?

Technika pełnego obciążenia z asekuracją stosowana jest w końcowej fazie rehabilitacji, gdy pacjent może już w pełni obciążać chorą kończynę, ale nadal potrzebuje dodatkowego wsparcia dla zachowania równowagi i bezpieczeństwa. Jest to ostatni etap przed całkowitym odstawieniem kul.

Jak wykonywać chód z asekuracją:

• Chora noga może być w pełni obciążana podczas chodu
• Kule służą głównie jako dodatkowe podparcie i zabezpieczenie
• Chodzenie przypomina normalny, fizjologiczny chód
• Tempo i długość kroku stopniowo zwiększa się wraz z poprawą sprawności

Jak prawidłowo wykonywać chód naprzemiennie z dwiema kulami?

Chód naprzemienny (trójpunktowy zmienny) jest najbardziej zaawansowaną techniką, która wymaga dobrej koordynacji ruchowej. Przypomina naturalny sposób poruszania się, gdzie przeciwległa ręka i noga poruszają się jednocześnie. Ta metoda jest szczególnie polecana dla pacjentów z przewlekłymi dolegliwościami obu kończyn dolnych.

Dla kogo zalecany jest chód naprzemienny:

• Pacjenci bez zachowanej pełnej stabilności ciała
• Osoby potrzebujące umiarkowanego odciążenia obu kończyn dolnych
• Pacjenci z przewlekłymi dolegliwościami wymagający symetrycznego odciążenia

Jak prawidłowo wykonywać chód naprzemienny:

• Stań wyprostowany z kulami ustawionymi lekko do przodu na szerokość ramion
• Przenieś lewą kulę do przodu razem z prawą nogą i oprzyj się na nich
• Następnie przesuń prawą kulę razem z lewą nogą
• Utrzymuj rytmiczny, płynny ruch i wzrok skierowany przed siebie

Wchodzenie i schodzenie po schodach z kulami

Pokonywanie schodów stanowi jedno z największych wyzwań dla osób poruszających się o kulach. Nieprawidłowa technika może prowadzić do niebezpiecznych upadków, dlatego warto dokładnie poznać zasady bezpiecznego wchodzenia i schodzenia. 

Jak zapamiętać prawidłową kolejność ruchów na schodach?

Istnieje prosta zasada mnemoniczna, która pomaga zapamiętać właściwą technikę poruszania się po schodach: „Zdrowa noga do nieba, chora do piekła”. Ta łatwa do zapamiętania reguła skutecznie minimalizuje ryzyko utraty równowagi i upadku. Warto ćwiczyć te ruchy najpierw na pojedynczym stopniu, zanim przejdzie się do pokonywania całych biegów schodowych.

Technika wchodzenia po schodach:

• Najpierw postaw zdrową nogę na wyższym stopniu
• Następnie przenieś ciężar ciała na zdrową nogę
• Dostawienie chorej nogi wraz z kulami na ten sam stopień
• Powtarzaj sekwencję na każdym stopniu, zachowując spokojne tempo

Technika schodzenia ze schodów:

• Najpierw postaw kule na niższym stopniu
• Przenieś chorą nogę na ten sam stopień co kule
• Ostrożnie przenieś ciężar ciała na chorą nogę i kule
• Dostawienie zdrowej nogi na ten sam stopień

Kiedy i jak korzystać z pomocy drugiej osoby na schodach?

W początkowej fazie rehabilitacji zdecydowanie zaleca się korzystanie z pomocy asystenta podczas pokonywania schodów. Obecność drugiej osoby znacząco zwiększa bezpieczeństwo i pewność pacjenta. Szczególnie ważne jest to przy stromych lub wąskich schodach, gdzie ryzyko utraty równowagi jest większe.

Zasady asekuracji przez drugą osobę:

• Asystent powinien zawsze znajdować się niżej niż pacjent
• Podczas wchodzenia asystent stoi za pacjentem, gotowy do podtrzymania
• Przy schodzeniu asekurujący schodzi tyłem, twarzą zwróconą do pacjenta
• Asystent powinien być przygotowany na szybką reakcję w razie utraty równowagi

Jak wykorzystać poręcz podczas poruszania się po schodach?

Korzystanie z poręczy to bardzo praktyczna alternatywa, która znacznie ułatwia pokonywanie schodów. Technika ta wymaga użycia tylko jednej kuli, co dla niektórych pacjentów może być łatwiejsze niż operowanie dwiema kulami jednocześnie. Metoda ta jest szczególnie polecana osobom z lepszą ogólną sprawnością i równowagą.

Technika z wykorzystaniem poręczy:

• Trzymaj się poręczy jedną ręką dla stabilizacji
• W drugiej ręce trzymaj jedną kulę, najlepiej w pozycji poziomej
• Druga kula może być przeniesiona osobno lub pozostawiona
• Stosuj zasadę „zdrowa noga do nieba, chora do piekła”

Jakich błędów unikać podczas chodzenia o kulach?

Nawet najlepszy sprzęt rehabilitacyjny nie zapewni bezpieczeństwa, jeśli pacjent popełnia podstawowe błędy podczas korzystania z kul. Fizjoterapeuci regularnie obserwują te same problemy u swoich pacjentów, które mogą znacząco opóźnić proces rehabilitacji lub doprowadzić do dodatkowych urazów. Świadomość najczęstszych błędów pozwala ich skutecznie unikać i zapewnić optymalny przebieg rekonwalescencji.

Dlaczego prawidłowa wysokość kul jest tak istotna?

Nieprawidłowo dopasowana wysokość kul to jeden z najczęstszych i najbardziej szkodliwych błędów. Zbyt niskie kule wymuszają nienaturalną pozycję ciała, prowadząc do garbienia się i przeciążenia kręgosłupa. Z kolei zbyt wysokie kule nadmiernie obciążają barki i ramiona, powodując ból i dyskomfort. Warto regularnie sprawdzać ustawienie kul, szczególnie jeśli odczuwamy jakikolwiek dyskomfort podczas chodzenia.

Konsekwencje nieprawidłowej wysokości kul:

• Bóle kręgosłupa, szczególnie w odcinku szyjnym i piersiowym
• Przeciążenie stawów barkowych i łokciowych
• Zaburzenia postawy ciała
• Zmniejszona stabilność i zwiększone ryzyko upadku

Co grozi przy zbyt wczesnym obciążaniu chorej kończyny?

Wielu pacjentów, chcąc przyspieszyć powrót do pełnej sprawności, zbyt wcześnie i intensywnie obciąża chorą kończynę. Jest to szczególnie niebezpieczne po operacjach ortopedycznych lub złamaniach, gdy tkanki wymagają czasu na prawidłowe gojenie. Przedwczesne obciążanie może prowadzić do poważnych powikłań i konieczności ponownej interwencji chirurgicznej.

Zagrożenia związane ze zbyt wczesnym obciążaniem:

• Zaburzenie procesu gojenia tkanek
• Destabilizacja zespoleń chirurgicznych
• Wtórne przemieszczenie odłamów kostnych
• Przedłużenie całkowitego czasu rehabilitacji

Jak ważna jest koordynacja ruchowa podczas chodzenia o kulach?

Brak odpowiedniej koordynacji ruchowej i stabilizacji to częsty problem, szczególnie u osób starszych lub tych, którzy pierwszy raz korzystają z kul. Prawidłowa technika chodzenia wymaga synchronizacji ruchów kończyn górnych i dolnych oraz utrzymania równowagi. Warto poświęcić czas na ćwiczenie prawidłowej techniki pod okiem fizjoterapeuty, zanim zaczniemy samodzielnie poruszać się w trudniejszym terenie.

Skutki braku koordynacji i stabilizacji:

• Zwiększone ryzyko upadków i dodatkowych urazów
• Nieprawidłowy wzorzec chodu
• Nadmierne zmęczenie podczas poruszania się
• Obniżona pewność siebie i ograniczenie mobilności

Dlaczego odpowiednie obuwie i trening siły są niezbędne?

Chodzenie boso lub w nieodpowiednim obuwiu znacząco zwiększa ryzyko poślizgnięcia i upadku. Równie istotne jest regularne wzmacnianie mięśni obręczy barkowej i tułowia, które są intensywnie angażowane podczas chodzenia o kulach. Zaniedbywanie tego aspektu rehabilitacji może prowadzić do szybkiego zmęczenia, bólu ramion i pleców oraz niestabilności podczas poruszania się.

Zalecenia dotyczące obuwia i treningu siłowego:

• Zawsze używaj pełnego, stabilnego obuwia z antypoślizgową podeszwą
• Regularnie wykonuj ćwiczenia wzmacniające mięśnie ramion i tułowia
• Stopniowo zwiększaj dystans i czas chodzenia o kulach
• Konsultuj program ćwiczeń z fizjoterapeutą

Ćwiczenia wspierające dla osób chodzących o kulach

Samo chodzenie o kulach to nie wszystko – kluczowe dla pełnego powrotu do sprawności są odpowiednio dobrane ćwiczenia wspierające. Kompleksowa rehabilitacja powinna obejmować wzmacnianie określonych grup mięśniowych oraz trening równowagi. Badania pokazują, że pacjenci wykonujący regularne ćwiczenia uzupełniające szybciej odzyskują pełną sprawność i rzadziej doświadczają powikłań.

Dlaczego wzmacnianie obręczy barkowej jest tak ważne?

Chodzenie o kulach stanowi ogromne obciążenie dla mięśni ramion, barków i górnej części pleców. Mięśnie te często nie są przygotowane do tak intensywnego wysiłku, co może prowadzić do bólu, zmęczenia i nieprawidłowej techniki chodu. Regularne ćwiczenia wzmacniające znacząco poprawiają komfort i bezpieczeństwo poruszania się o kulach, szczególnie przy dłuższym okresie rehabilitacji.

Najskuteczniejsze ćwiczenia wzmacniające górną część ciała:

• Pompki przy ścianie z różnych pozycji wyjściowych
• Odwodzenie ramion z wykorzystaniem gum oporowych
• Ćwiczenia wzmacniające stożek rotatorów barku
• Unoszenie ramion z lekkimi ciężarkami w różnych płaszczyznach

Jak trenować równowagę podczas rehabilitacji z kulami?

Długotrwałe korzystanie z kul może prowadzić do zaburzeń równowagi i propriocepcji (czucia głębokiego). Ćwiczenia równoważne są niezbędne, aby zapobiec tym problemom i przygotować organizm do powrotu do normalnego chodzenia. Trening równowagi powinien być stopniowo intensyfikowany, zawsze z zachowaniem zasad bezpieczeństwa i najlepiej pod nadzorem specjalisty.

Progresja ćwiczeń równoważnych:

• Stanie na zdrowej nodze przy stabilnym podparciu
• Przesuwanie środka ciężkości ciała w różnych kierunkach
• Ćwiczenia na niestabilnym podłożu (mata sensomotoryczna)
• Zadania funkcjonalne łączące równowagę z codziennymi czynnościami

Dlaczego regularne wizyty u fizjoterapeuty są niezbędne?

Profesjonalne wsparcie fizjoterapeuty jest nieocenione podczas całego procesu rehabilitacji z kulami. Specjalista nie tylko dobierze odpowiednie ćwiczenia i nauczy prawidłowej techniki chodu, ale także będzie monitorował postępy i odpowiednio modyfikował program rehabilitacji. Samodzielne prowadzenie rehabilitacji, bez fachowego nadzoru, często prowadzi do utrwalenia nieprawidłowych wzorców ruchowych.

Kluczowe zadania fizjoterapeuty w rehabilitacji z kulami:

• Indywidualny dobór i dopasowanie kul do pacjenta
• Nauka prawidłowych technik chodzenia w różnych warunkach
• Opracowanie programu ćwiczeń dostosowanego do indywidualnych potrzeb
• Monitorowanie postępów i modyfikacja planu rehabilitacji

Kiedy odstawić kule i jak to zrobić bezpiecznie

Moment odstawienia kul to ważny etap rehabilitacji, który wymaga odpowiedniego przygotowania i stopniowego podejścia. Zbyt wczesne zrezygnowanie z kul może prowadzić do przeciążeń, zaburzeń chodu i nawet cofnięcia efektów rehabilitacji. Z drugiej strony, zbyt długie korzystanie z kul może skutkować uzależnieniem od podparcia i osłabieniem naturalnych mechanizmów równowagi. Proces ten powinien być zawsze nadzorowany przez specjalistów.

Kto powinien decydować o momencie odstawienia kul?

Decyzja o odstawieniu kul nigdy nie powinna być podejmowana samodzielnie przez pacjenta. To lekarz prowadzący lub fizjoterapeuta, na podstawie badania klinicznego, oceny siły mięśniowej, stabilności stawów i wzorca chodu, określa gotowość pacjenta do rezygnacji z podparcia. Badania pokazują, że pacjenci często przeceniają swoje możliwości i zbyt wcześnie rezygnują z kul, co może prowadzić do poważnych powikłań.

Czynniki wpływające na decyzję o odstawieniu kul:

• Wyniki badań obrazowych potwierdzające prawidłowe gojenie
• Odpowiednia siła mięśniowa kończyn dolnych
• Brak bólu przy pełnym obciążaniu kończyny
• Prawidłowy wzorzec chodu przy minimalnym wsparciu

Jak wygląda proces stopniowego odstawiania kul?

Odstawienie kul powinno odbywać się etapowo, dając organizmowi czas na adaptację do zwiększonego obciążenia. Proces ten może trwać od kilku dni do kilku tygodni, w zależności od rodzaju przebytego urazu, wieku pacjenta i jego ogólnej sprawności. Kluczowe jest systematyczne monitorowanie reakcji organizmu na każdy etap zmian.

Etapy bezpiecznego odstawiania kul:

• Przejście z chodzenia o dwóch kulach na chodzenie z jedną kulą
• Stopniowe zwiększanie czasu i dystansu chodzenia bez podparcia
• Wprowadzenie alternatywnych form wsparcia (laska, kijki nordic walking)
• Całkowite odstawienie podparcia, początkowo w bezpiecznym otoczeniu

Jakie formy przejściowe wsparcia warto stosować?

Po odstawieniu kul, a przed powrotem do całkowicie samodzielnego chodzenia, warto rozważyć korzystanie z form przejściowych podparcia. Laska lub kijki do nordic walking zapewniają minimalne, ale istotne wsparcie, które zwiększa pewność pacjenta i pozwala na stopniowe wzmacnianie mięśni. Dodatkowo, kijki nordic walking angażują górną część ciała, co sprzyja powrotowi do naturalnego wzorca chodu.

Zalecenia po odstawieniu kul:

• Kontynuacja ćwiczeń wzmacniających mięśnie kończyn dolnych
• Regularne wykonywanie ćwiczeń stabilizacyjnych i równoważnych
• Stopniowe zwiększanie aktywności fizycznej pod kontrolą specjalisty
• Obserwacja reakcji organizmu na zwiększone obciążenie

Praktyczne wskazówki ułatwiające codzienne funkcjonowanie z kulami

Poruszanie się o kulach to nie tylko wyzwanie podczas rehabilitacji, ale również podczas wykonywania codziennych czynności. Odpowiednie przystosowanie się do nowej sytuacji wymaga poznania kilku praktycznych trików, które znacząco ułatwią funkcjonowanie w domu i poza nim. Badania pokazują, że pacjenci dobrze przygotowani do codziennego życia z kulami doświadczają mniejszego stresu i lepiej współpracują w procesie rehabilitacji.

Jak bezpiecznie przenosić przedmioty podczas chodzenia o kulach?

Przenoszenie przedmiotów stanowi jedno z największych wyzwań dla osób poruszających się o kulach, ponieważ obie ręce są zazwyczaj zajęte. Istnieje jednak kilka praktycznych rozwiązań tego problemu.

Praktyczne sposoby przenoszenia przedmiotów:

• Korzystanie z plecaka z łatwo dostępnymi kieszeniami
• Używanie saszetki typu „nerka” do przenoszenia drobnych przedmiotów
• Specjalne torby i uchwyty mocowane do kul ortopedycznych

Jak dostosować codzienne czynności podczas rehabilitacji z kulami?

Wykonywanie rutynowych czynności, takich jak mycie się, przygotowywanie posiłków czy ubieranie, może stać się prawdziwym wyzwaniem podczas korzystania z kul. Odpowiednie akcesoria i modyfikacje w domu mogą znacząco zwiększyć samodzielność pacjenta i zmniejszyć ryzyko upadków. Warto zainwestować w podstawowe udogodnienia jeszcze przed rozpoczęciem rehabilitacji.

Pomocne akcesoria i modyfikacje:

• Stołki prysznicowe i maty antypoślizgowe w łazience
• Chwytaki do podnoszenia przedmiotów z podłogi bez schylania się
• Siedziska w kuchni umożliwiające przygotowywanie posiłków na siedząco
• Organizery na najpotrzebniejsze przedmioty w zasięgu ręki

Czy można prowadzić samochód podczas rehabilitacji z kulami?

Prowadzenie samochodu podczas aktywnej rehabilitacji z kulami jest przeciwwskazane. Ograniczona sprawność, wydłużony czas reakcji oraz niemożność wykonania nagłych manewrów stanowią istotne zagrożenie dla bezpieczeństwa. Decyzja o powrocie za kierownicę powinna być zawsze skonsultowana ze specjalistą.

Najważniejsze informacje dotyczące prowadzenia auta:

• Całkowity zakaz prowadzenia przy aktywnej kontuzji wymagającej kul
• Konieczność konsultacji z lekarzem przed powrotem do prowadzenia pojazdu
• Rozważenie alternatywnych form transportu (taksówki, pomoc rodziny)

Od pierwszego kroku do pełnej sprawności – skuteczna rehabilitacja z kulami

Chodzenie o kulach wymaga nauki, świadomości i cierpliwości. Odpowiednio dopasowane kule, właściwa technika i wsparcie fizjoterapeuty znacząco skracają czas rekonwalescencji i zmniejszają ryzyko powikłań. W razie wątpliwości zapraszamy do naszego gabinetu R-CITO Rehabilitacja w Gdańsku, gdzie nasi fizjo pomogą Ci dobrać odpowiedni sprzęt i nauczą prawidłowego chodu o kulach.